A miña experiencia como lector

Engaiolar, atraer, entusiasmar, asombrar, abraiar, pasmar son verbas que veñen á mente cando lembro aquelas coleccións da miña nenez (colección Historias, de Editorial Molino) que ofrecían a posibilidade dunha lectura dupla. Por unha banda estaba o texto completo, que contaba a historia de principio a fin. Mergulladas no texto, en paralelo, aparecían convenientemente espaciadas as viñetas que dialogaban a acción do texto e que o facían máis atractivo para unha primeira lectura infantil. Eu seguía a técnica de ler primeiro as viñetas e logo, se estas me engaiolaban, lía o texto completo. Co paso do tempo (ese bendito costume da relectura) regresei moitas veces a aquelas historias, e fíxeno con certeza porque as ilustracións, que actuaron no seu día como engado, como isco ensartado nun amocelo, me prenderon xa para sempre.

Máis adiante, xa mozo, comecei a mercar libros en galego onde Luís Seoane e outros ilustradores destilaban pingas da súa arte no deseño de ilustracións para textos literarios. Eran traballos sinxelos, coido eu, mais marcaban diferencias, que permitían soñar a historia dun xeito distinto.

Así e todo, os casos citados entendían a ilustración como un complemento ó texto, como algo suxerinte de vez, mais totalmente ao servizo do texto. Esto está ben (se permiten a ortodoxia) para as portadas dos libros, que deberían actuar como reclamo para que o lector potencial bote man do libro nos andeis ou nas mesas das librerías e para lle dar unha orientación —mesmo abstracta— sobre de que vai o texto. Para os textos ilustrados (se permiten a heterodoxia) eu quixera que texto e ilustración constituisen versións distintas dunha mesma historia de xeito que non houbese ningunha manifestación artística que se vise limitada vicariamente pola outra. Nin que a ilustración estivese ó servicio do texto, nin viceversa.

A miña experiencia como autor

Funme acostumando así, ao longo dos anos, a que os libros (os que me gustaban) tivesen algún tipo de ilustración. Collín un gusto especial pola asociación entre ambas as dúas artes —ilustración e escrita— e sempre que puiden incluín deseños gráficos nos meus libros. Chamei polos meus amigos Fausto Isorna, Ce Tomé e Euxio Noceda que fabricaron as súas colaxes, respectivamente, para Contornos, Mundiños e Manual de Instruccións. A seguir, Maite Ramos e José Cisneros, aportaron os seus deseños fantásticos en O espello e o dragón e A illa dos cangrexos violinistas, repectivamente.

O sentido que eu lle dou a ilustración de textos literarios, é o de paralelismo. Non se trata de que o ilustrador “ilumine” o texto con deseños explicativos (iso queda moi ben para os libros técnicos, onde unha imaxe pode axudar —e mesmo debe facelo— á comprensión do texto), senón de que con base no texto constrúa unha versión da historia desde a súa aproximación artística.

Esta é a xeneralidade, mais nin sempre ten que ser esta a técnica seguida. Como todas as regras engrandécese polas excepcións (e engrandécese máis se a norma é revisábel). Ás veces o texto precisará de gráficos, mapas, fotografías, deseños, etc, que actúen como complemento necesario do texto literario. Este é o caso dos libros de viaxes e de aventuras, que sempre causaron en min unha fonda atracción. Un día fíxen aínda esta pregunta (de cando en vez está ben facerse preguntas a un mesmo, a xeito de autoanálise): pódese entender un libro de viaxes sen un complemento gráfico? Non para o meu gusto. Un libro de viaxes ou de aventuras gaña moito cuns bos mapas que nos sitúen no lugar onde acontecen os feitos que se relatan. Os mapas non teñen que ser necesariamente precisos e, moitas veces, nin tan sequera teñen que corresponder coa realidade do mundo, senón recrear a realidade do que se conta, para que o lector continúe soñando en paralelo. Sufrín moito (e sentín nas miñas carnes a febleza que os máis dos escritores temos diante do negocio editorial) cando as dúas novelas de aventuras que escribín nos anos 90 (Malaria sentimental e O Paso do Noroeste) non puideron levar uns mapas que situasen aos lectores, que explicasen as rutas, que lles abrisen as portas a mundos novos. Os máis puristas (o mundo está cheo de clasistas de todo tipo e condición) diranme que para iso están os atlas, pero eu podereilles contestar que abrir un atlas (sempre foron os meus libros favoritos) e busca-la localización de Pomoutú ou das illas Gilbert non é o mesmo que ter nas mans En los mares del Sur de Stevenson e consultar cada pouco o mapa que leva anexado. Xa non digamos as xeografías de pura ficción como as de Tolkien, onde o mapa é unha necesidade para entende-lo texto. Como corolario desta pequena disertación podería dicir que nunha sociedade como a que vivimos, onde a lectura non é atractiva en si mesma para capas cada vez máis numerosas da poboación (nadas na cultura da imaxe), a mestura de ilustración e texto podería sen un alicerce, un estímulo para facer atractivos algúns libros (os meus, entre eles; por qué non tirar pedras contra o propio tellado se é o único xeito de facer barullo?) que doutro xeito resultan un punto menos engaiolantes.

Xavier Queipo (Compostela, 1957). Dende 1990 escribe e publica regularmente en galego É autor, entre outros libros, de: Ártico e outros mares (narrativa breve, 1990); Ringside (contos, 1993), O paso do Noroeste (novela, 1996); Malaria sentimental (novela, 1999); Papaventos (novela, 2001); O ladrón de esperma (contos, 2001); Os ciclos do bambú (contos, 2003); Glosarios (poesía, 2004); O espello e o dragón (literatura infantil, 2005), Dragona (novela, 2007); Caderno da Revolución Cultural (crónicas radiofónicas, 2007); Saladina (novela, 2007); Felices e diferentes (crónicas radiofónicas, 2009); A illa dos cangrexos violinistas (literatura infantil, 2009); Cartas marcadas (ensaio, 2010); Ártico 2.0 (narrativa breve, 2011); e Extramunde (novela, 2011). Membro do Dichterscollectif van Brussel dende 2007. Recibiu varios premios en Galicia e o Premio da Crítica española en 1991. Ten participado en numerosos libros coletivos e antoloxías, traducido do francés ao galego a Amin Maalouf e Hervé Guivert, e do inglés a Conrad e Joyce.

© Xavier Queipo - © Desta edición: Cadernos Redelibros, ISSN 2173-1977 - Vigo, setembro de 2011. Reservados todos os dereitos.